Icus & Masters : An Index of Metals

Fausto Romitelli Transmissie is het codewoord voor dit concert, de vrucht van twee jaar intensieve uitwisseling tussen Ictus solisten en de crème de la crème van een jongere generatie muzikanten. Die stellen zich de vraag waar ze vandaag heen kunnen met hun 19de-eeuwse instrumentarium. Aan hen wil Ictus het repertoire doorgeven dat het ensemble de voorbije 20 jaar in het bloed is gekropen. Bovenal is het daarbij de ambitie een verse worp masterstudenten te besmetten met een energie, een engagement en een spelplezier die op hun beurt het publiek in beweging brengen. De video-opera ‘An Index of Metals‘ van Fausto Romitelli (foto), nu al een klassieker van deze eeuw, is een niets ontziende helletocht naar het wezen van de klank door haar vele ontwrichte gedaanten heen. In dit concert horen we ‘An Index’ integraal in een concertante uitvoering.

Zes jaar na hun bejubelelde cd-opname brengt Ictus ‘An index of Metals’ (2003) opnieuw op het podium. Terecht: deze opera van de veel te jong gestorven Italiaan Fausto Romitelli (1963-2005) mag gerust als een meesterwerk beschouwd worden. Ictus brengt dit keer een concertante versie, zonder de beelden van Paolo Pachini en Leonardo Romoli, maar daarom niet minder sterk.

Fausto Romitelli combineert als geen ander het beste uit twee werelden, de zogeheten ‘high art’ kunstmuziek – en ‘low art’- populaire muziek. Het is aan dat spanningsveld dat zijn muziek haar uitzonderlijke dramatiek en energie ontleent. De reden voor deze combinatie moeten we zoeken in Romitelli’s streven naar een nieuwe zinnelijke muziek, naar fysieke ervaring en directe communicatie.

De tweede pool in het spanningsveld vraagt een nadere beschouwing. Het zou vanzelfsprekend onjuist zijn om alle populaire muziek op één hoop te gooien en als een homogene massa te zien. Bovendien is die muziek evenmin alleen maar tegengesteld aan kunstmuziek. Wanneer men het heeft over de populaire muziek die Romitelli’s werk zo sterk beïnvloedde, wordt die muziek bedoeld die, in een opmerkelijke analogie met kunstmuziek, de dominante modellen van de popmuziek in vraag stelt, deconstrueert. De componist is ten eerste gefascineerd door het instrumentarium, de technieken en het klankbeeld van deze muziek, wat zich uit in een voorliefde voor elektrische gitaren, sampling, distortion en noise. Daarnaast is er de vrije benadering van het muzikale discours, de mogelijkheid om associatief verbanden te leggen. Die brengen een zeker expressionisrne met zich mee en vormen een dankbaar tegenwicht voor de klassieke doortimmerde compositorische arbeid. Ook de energie en fysieke ervaring van bijvoorbeeld rockmuziek en rave parties zijn een belangrijke inspiratiebron.
Van de kunstmuziektraditie erft Fausto Romitelli dan weer de zin voor vorm en dramaturgie. Zo kan hij ook grotere structuren richting geven (al sluit dat geenszins dwaalsporen uit). De ruwe muzikale energie wordt in banen geleid, zonder afbreuk te doen aan haar stuwende kracht. Met deze wonderbaarlijke fusie van ‘hoog’ en ‘laag’ benadrukt Romitelli meteen ook de relativiteit van deze begrippen.

In dit concertprogramma wordt ‘An Index of Metals’ voorafgegaan door ‘The Riot’ van Jonathan Harvey (1939), uitgevoerd door Mangalam!Trio, en een E-Intermezzo door Jasper Braet (1986) en Jasper Vanpaemel (1986). Verrassend misschien, maar zeker geen onlogische keuze. Energie, elektronische klank en de schemerzone tussen populaire en kunstmuziek kenmerken het terrein waarop zowel Fausto Romitelli als Jonathan Harvey en Jasper Braet zich bewegen, elk vanuit hun eigen achtergrond en ideeën.

In ‘The Riot’ (1993) integreert Jonathan Harvey tal van invloeden uit populaire genres, kleurrijke elementen die meer of minder herkenbaar aan de oppervlakte komen. Soms krijgen ze bijna het karakter van ‘objet trouvé’, maar ze verlenen de compositie in de eerste plaats een onstuitbare drive. Naar het einde van het werk toe zoekt Harvey echter een meer intimistische sfeer op, die opvallend contrasteert met het begin. De aanwezige energie lijkt in enkele minuten tijd volledig te verpulveren. De titel suggereert het thema van straatprotest en rellen, maar is ingegeven door de naam van het ensemble waarvoor Harvey het werk componeerde, het Nederlandse Het Trio (Harrie Starreveld, Harry Sparnaay en René Eckhardt).

Tijdens hun ‘E-Intermezzo’ begeven Jasper & Jasper zich met volle overgave in de wereld van de elektronische klank. In de handen van een bedreven klankenknutselaar kunnen zelfs de vreemdste objecten dienst doen als muziekinstrument, en de werktafel van het duo herbergt dan ook tal van toestellen, instrumenten en voorwerpen waarmee ze klanken opwekken, aansturen en bewerken. Ook sampling behoort tot hun technisch arsenaal: korte fragmenten opgenomen klank (samples) worden gebruikt als muzikale bouwstenen en krijgen zo een nieuwe betekenis. Het verband met de muziek van Romitelli is niet ver te zoeken. Zo maakt Romitelli veelvuldig gebruik van ‘loops’ – korte fragmenten of samples die een aantal keer herhaald worden en zo nieuwe klankstructuren vormen. Elektronische klankvervorming, met een stevige portie ruis, vormt dan weer een essentieel onderdeel van zijn sonore universum.

Fausto Romitelli begint zijn concepttekst over ‘An Index of Metals’ met de voorstelling van klank als een bijna tastbare materie, die de componist kan smeden in verschillende gradaties van korreligheid, dikte, poreusheid, glans, dichtheid en elasticiteit. De bewoordingen die Romitelli kiest voor zijn belangrijkste klankeigenschappen doen meteen denken aan de metalen waar de titel van zijn opera aan refereert. Een gelijkaardige verwijzing vinden we terug in de klankkleuren en harmonieën die de componist opzoekt. Met versterking, het gebruik van elektronische instrumenten, live-electronics, maar ook met een zuiver instrumentale schriftuur exploreert Romitelli alle uithoeken van het kleurspectrum, van helder en vloeibaar als kwik, tot roestig metaal met noise en distortion.
De tekst voor de opera werd geschreyen door Kenka Lèkovich, die in drie gedichten de sfeer oproept van hypnose, hallucinatie, verdrinking en uiteindelijk (zelf)vernietiging. Hoewel de gebruikte teksten erg fragmentarisch en uitgesproken poëtisch van aard zijn, slaagt Romitelli erin om zijn opera een sterk dramatisch, bijna klassiek episch verloop mee te geven. De relatie tussen tekst en muziek is daarbij erg nauw – we zouden zelfs kunnen spreken van een ware versmelting tussen tekst, thema, vorm en klank. Het bombastische, grootsprakerige dat zo vaak aan het operagenre kleeft, ruimt hier baan voor een moderne directheid die niets minder nastreeft dan het publiek mee te nemen in een muzikale trance.

Programma :

  • Lecture performance ism MATRIX
    Fausto Romitelli : ‘Simmetrie D’Oggetti’ (1983) voor blokfluit en gitaar door Ruth Van Killegem en Jona Kesteleyn & ‘Trash Tv Trance’ (2002) voor elektrische gitaar door Toon Callier  – Spreker: Rebecca Diependaele (MATRIX)
  • J. Harvey (1939), The Riot (1993) voor fluit, basklarinet en piano door MangalamTrio!
  • E-Intermezzo door Jasper Braet & Jasper Vanpaemel met sampling, objects & live-electronics
  • F. Romitelli (1963-2004), An Index of Metals (2003)

Tijd en plaats van het gebeuren :

Concert Icus & Masters
Vrijdag 25 november 2011 om 20.15 u / lecture-recital Matrix om 19.15 u
Handelsbeurs Concertzaal Gent

Kouter 29
9000 Gent

Meer info : www.handelsbeurs.be, www.ictus.be, www.mangalamtrio.be en www.jasperandjasper.be

Bron : Tekst Rebecca Diependaele voor MATRIX/De Handelsbeurs

Extra :
Jonathan Harvey : www.vivosvoco.com, www.chesternovello.com en youtube
Fausto Romitelli : www.ricordi.it, brahms.ircam.fr, www.arsmusica.be, www.cypres-records.com en youtube
Fausto Romitelli, ‘Hellucination 2/3: Risingril / Earpiercingbells’ en ‘An Index of Metals’ op Kwadratuur.be

Elders op Oorgetuige :
Trio Mangalam op zoek naar nieuwe en verbluffende klankkleuren in Logos, 20/11/2011
An Index of Metals : subliem alternatief voor ‘pure’ muziek, 6/04/2008

Bekijk en beluister hier alvast het eerste deel uit Fausto Romitelli’s An index of Metals, uitgevoerd door Ictus

[youtube=http://www.youtube.com/watch?v=5n0_cctMleU&w=500&h=305]