Jerusalem Quartet brengt strijkkwartetten van Sjostakovitsj in Gent

Dmitri Sjostakovitsj Het Jerusalem Quartet heeft iets met Sjostakovitsj. Ze staan aan de kop, ook nu de 15 strijkkwartetten ten prooi liggen aan ieder zichzelf respecterend ensemble. Werden zijn strijkkwartetten aanvankelijk door de kritieken nog als ‘ondergeschoven kindje’ behandeld, dan toonde Sjostakovitsj in het strijkkwartet dat hij wezenlijke dingen te zeggen had. De kernachtige en intieme inhoud van zijn kwartetten graven vaak recht naar de naakte essentie. Het melodieuze nummer 1 heeft nog de levendige ritmische details van de vroege werken, in het post-Stalintijdperk (vanaf nummer 6) komt er ook die hartverscheurende expressie bij kijken, zoals in de nummers 8 en 15.

Dmitri Sjostakovitsj (1906 -1975) Strijkkwartet Nr. 8 in c mineur (opus 110) werd geschreven in drie dagen, te verstaan: van 12 juli tot 14 juli in 1960.
Het stuk werd kort na twee traumatische gebeurtenissen in het leven van Sjostakovitsj geschreven: de diagnose van myelitis en het toetreden tot de Communistische Partij. Volgens de bladmuziek is het werk opgedragen “ter nagedachtenis van de slachtoffers van fascisme en oorlog”. Lev Lebedinsky, een vriend van Sjostakovitsj zei dat Sjostakovitsj na het schrijven van het werk zelfmoord wilde plegen. Het 8e Strijkkwartet behoort tot zijn meest intieme werken. Het werk werd geschreven in Dresden, waar Sjostakovitsj de puinhopen van de bombardementen van de geallieerden zag toen hij daar was voor het schrijven van muziek voor de film Five Days, Five Nights.

Het werk opent met het DSCH-motief gespeeld door de cello. Het DSCH-motief wordt verder in het stuk nog meermalen gebruikt, zo vaak dat het haast obsessief wordt. Het stuk zit vol met quotaties uit andere werken van Sjostakovitsj: het eerste Largo quoteert zijn 1ste Symfonie en 5de Symfonie, het tweede deel, het Allegro molto bevat een Joods thema dat voor het eerst werd gebruikt in zijn Piano Trio Nr. 2, het derde deel, het Allegretto , quoteert Sjostakovitsj’ 1ste Cello Concerto, het vierde deel, het 2de Largo , quoteert een revolutionair lied uit de 19de eeuw genaamd “Geplaagd met betreurenswaardige slavernij”, en tevens Sjostakovitsj’s opera Lady Macbeth van het Mtsensk District, een geweldig werk dat door Stalin werd laten afkraken in de Pravda. Van het 8ste Strijkkwartet bestaat een bewerking voor strijkorkest: Kamersymfonie nr. 1.

Dmitri SjostakovitsjStrijkkwartet Nr. 15 in es mineur (opus 144) werd voltooid op 17 mei 1974 en was tegelijk zijn laatste strijkkwartet. De première vond plaats op 15 november 1974 in Leningrad, en werd uitgevoerd door het Taneyev Quartet . Sjostakovitsj’ laatste levensfase was getekend door ziekte, pijn en medicijnen. Toch is dit geen muziek die neerslachtig maakt. Alle dissonanties en opgeroepen verdoemenis ten spijt, is er ook plaats voor zelfspot en ironie. Net als in het echte leven wisselen momenten van wanhoop af met flitsen van koppige levensdrift.

Doordat zijn gezondheid achteruitging, was Sjostakovitsj in de laatste jaren van zijn leven bijzonder sterk met de dood begaan. Daardoor wijzigde ook zijn muzikale taal : zijn stijl is hoe langer hoe meer introspectief, strenger en soberder. Het Strijkkwartet nr 15 is integraal aan de doodsgedachte gewijd: het bestaat uit zes delen die alle adagio zijn en in hun opeenvolging nog tenderen naar vertraging: van adagio (delen 1-4) naar adagio molto (deel 5). De onderdelen hebben doodsverwijzingen als titel: Elegie en Marcia funebre zijn ondubbelzinnige verwijzingen, maar ook Nocturne kan als de nacht van de dood geïnterpreteerd worden. Het laatste deel, Epiloog, is dan zeker het slot van het leven. Alleen de Serenade en het Intermezzo wijken van de doodsgedachte af. De Serenade is vol verwrongen harmonieën en dreigende geluiden (als van skeletten, zeggen sommige bronnen om in de macabere sfeer te blijven). Het Intermezzo is vol geweld in de aanvang, maar het kalmeert bijzonder snel. De Marcia funebre doet door het gepunte ritme en de tonaliteitbehandeling denken aan de Marche funèbre sur la mort d’un héros uit Beethovens Pianosonate opus 26 in Bes.

Het eerste thema van de Elegie is de eenvoud zelf en Sjostakovitsj breidt het steeds verder en verder uit. Het heeft een symmetrisch karakter en het wordt fugatisch aangebracht. Zo werkt het ganse stuk, in een langzame en zeer volgbare evolutie. In het eerste deel roept de melodische draagkracht zelfs grote Russische voorbeelden op, zoals Tsjaikovsky en Moessorgski, en ook de typische lijnen van de Russischorthodoxe religieuze muziek. De Epiloog herneemt gedachten gedachten uit alle vorige onderdelen, voortdurend onstandvastig laverend tussen majeur en mineur. Tonaal gezien is Sjostakovitsj ook bijzonder sober: alle onderdelen van het stuk hebben es als hoofdtoonaard. Dit strijkkwartet is muziek van de uiterste concentratie: gebald, verzonken in zichzelf, zonder één overbodige noot, en tegelijk is er iets onafgewerkt of zeer open aan elk moment. Het lijkt soms alsof Sjostakovitsj geen dynamische aanduidingen geplaatst heeft: alles blijft gelijkmatig in de zachte klanksterkte. Het kwartet is misschien vergelijkbaar met de onafgewerkte torso’s van Michelangelo, zijn laatste sculpturen: de kracht en het gebeitelde, de expressie en het onafgewerkte, de gepolijste en de onbewerkte marmer, het onttrekken van elke klank aan de materie, aan de stilte.

Programma :

– Dmitri Sjostakovitsj, Strijkkwartet nr. 1, opus 49 – Strijkkwartet nr. 8, opus 110 – Strijkkwartet nr. 15, opus 144

Tijd en plaats van het gebeuren :

Jerusalem String Quartet : Sjostakovitsj
Donderdag 25 april 2013 om 20.00 u
Miryzaal – Gent

Hoogpoort 64
9000 Gent

Meer info : www.debijloke.be en www.jerusalemstringquartet.com

Extra :
Dmitri Sjostakovitsj op nl.wikipedia.org, www.boosey.com en youtube
Dmitri Sjostakovitsj (1906 – 1975): Strijd om de geestelijke integriteit, Jan De Kruijff op www.musicalifeiten.nl
Shostakovich: the string quartets op www.quartets.de

Elders op oorgetuige :
Pavel Haas Quartet brengt Beethoven, Janáček en Sjostakovitsj in de Handelsbeurs, 5/03/2013
Jerusalem String Quartet brengt Mozart, Wolf en Sjostakovitsj in Hasselt, 7/02/2013